امارات متحده عربی با وجود اینکه هنوز یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت در خاورمیانه است، در سالهای اخیر تلاش گستردهای را برای تغییر ساختار اقتصادی خود آغاز کرده است؛ تلاشی که هدف آن تبدیل این کشور از یک اقتصاد متکی به صادرات نفت، به قطبی برای صنایع پیشرفته، فناوری و تولیدات دانشبنیان است. از توسعه صنایع پتروشیمی و فلزات گرفته تا سرمایهگذاری در هوش مصنوعی، انرژی پاک، خودروهای برقی و صنایع فضایی، ابوظبی و دبی حالا در مسیر اجرای یکی از بزرگترین برنامههای صنعتی جهان عرب قرار دارند؛ برنامهای که میتواند آینده اقتصاد امارات در دوران پس از نفت را شکل دهد.
به گزارش «درنا ریپورت»، در دهههای گذشته، اقتصاد امارات متحده عربی بیش از هر چیز با نفت، صادرات انرژی و برجهای تجاری دبی شناخته میشد، اما تحولات اقتصاد جهانی، نوسانات بازار انرژی و رقابت فزاینده در منطقه خلیج فارس، رهبران این کشور را به سمت تغییر مسیر اقتصادی سوق داده است. اکنون توسعه صنعتی و فناوریمحور به یکی از اصلیترین محورهای سیاستگذاری اقتصادی امارات تبدیل شده که هدف آن کاهش وابستگی به نفت و ساخت اقتصادی متنوع، صادراتمحور و مبتنی بر فناوری است.
بر اساس اعلام وزارت صنعت و فناوری پیشرفته امارات متحده عربی، برنامه «ماموریت 300 میلیاردی» یا «Operation 300bn» که از سال ۲۰۲۱ میلادی آغاز شد، ستون اصلی این تحول صنعتی محسوب میشود. برنامهای که قصد دارد سهم بخش صنعت را در تولید ناخالص داخلی امارات را طی 10 سال به ۳۰۰ میلیارد درهم برساند. در همین چارچوب، دولت امارات میلیاردها دلار در صنایع پاییندستی نفت، پتروشیمی، فلزات، لجستیک، انرژیهای پاک، هوش مصنوعی و تولیدات پیشرفته سرمایهگذاری کرده است.
در این میان، نقش شرکت ملی نفت ابوظبی (ADNOC) فراتر از یک غول نفتی سنتی است. این شرکت اکنون به موتور محرک صنعتیسازی امارات تبدیل شده و علاوه بر توسعه پروژههای نفت و گاز، در حال سرمایهگذاری گسترده در زنجیرههای تامین صنعتی، صنایع شیمیایی، فناوریهای پاک و تولیدات دارای ارزش افزوده بالاست. همزمان، مناطق آزاد صنعتی، بنادر پیشرفته و سیاست جذب سرمایه خارجی، امارات را به یکی از مهمترین مراکز صنعتی و صادراتی منطقه تبدیل کردهاند.
با این حال، مسیر صنعتیسازی امارات بدون چالش نیست. وابستگی ادامهدار به درآمدهای نفتی، رقابت شدید با پروژه صنعتی عربستان، نیاز به نیروی انسانی متخصص و تحولات ژئوپلیتیکی منطقه، از مهمترین موانع پیش روی این کشور محسوب میشوند. با وجود این چالشها، بسیاری از تحلیلگران معتقدند امارات اکنون در حال اجرای مدلی جدید از توسعه اقتصادی در جهان عرب است؛ مدلی که میتواند آینده اقتصاد این کشور و حتی ساختار اقتصادی خلیج فارس را در دهههای آینده تغییر دهد.
از اقتصاد نفتی تا استراتژی صنعتی ملی
اقتصاد امارات طی دهههای گذشته بهطور تاریخی بر صادرات نفت و گاز استوار بود. بهویژه ابوظبی که همچنان بزرگترین ذخایر نفتی کشور را در اختیار دارد. با این حال افت تاریخی قیمت نفت در سالهای مختلف، شوکهای ژئوپلیتیکی و تحولات جهانی انرژی، رهبران امارات را به سمت تدوین استراتژی تنوعبخشی اقتصادی سوق داد.
بر اساس گزارش وزارت صنعت و فناوری پیشرفته امارات (MoIAT)، دولت امارات در سال ۲۰۲۱ برنامه بزرگ «مأموریت 300 میلیاردی» یا «Operation 300bn» را بهعنوان مهمترین استراتژی صنعتی تاریخ این کشور معرفی کرد. برنامهای که هدف آن افزایش سهم بخش صنعت از تولید ناخالص داخلی از ۱۳۳ میلیارد درهم به ۳۰۰ میلیارد درهم تا سال ۲۰۳۱ میلادی است.
آنگونه که در پلتفرم رسمی دولت امارات آمده است، این برنامه تنها یک سیاست حمایتی ساده نیست، بلکه مجموعهای از سیاستهای مالی، لجستیکی، فناورانه و سرمایهگذاری را شامل میشود که هدف آن تبدیل امارات به قطب جهانی صنایع آینده است.
در چارچوب همین برنامه، دولت امارات تلاش کرده است زنجیره صنعتی کشور را از صنایع پاییندستی نفت و گاز به سمت تولیدات دارای ارزش افزوده بالا هدایت کند؛ از مواد شیمیایی و فلزات پیشرفته گرفته تا تجهیزات پزشکی، فناوری پاک، صنایع هوافضا و هوش مصنوعی.
رشد سهم صنعت در اقتصاد امارات
بررسی دادههای رسمی نشان میدهد سیاست صنعتی امارات در حال تولید نتایج ملموس است. به گزارش «گلف نیوز»، سلطان الجابر، وزیر صنعت و فناوری پیشرفته امارات، اعلام کرده است که سهم بخش صنعت در تولید ناخالص داخلی امارات در سال ۲۰۲۴ به ۱۹۰ میلیارد درهم رسیده که نسبت به سال ۲۰۲۰ حدود ۶۲ درصد رشد داشته است. همچنین صادرات صنعتی امارات در سال ۲۰۲۴ به حدود ۱۹۷ میلیارد درهم رسیده است.
این ارقام نشان میدهد امارات توانسته در فاصلهای نسبتاً کوتاه، بخشی از اقتصاد خود را از وابستگی مستقیم به نفت جدا کند؛ هرچند نفت همچنان ستون اصلی درآمدهای ارزی کشور باقی مانده است.
در همین راستا، آمارهای رسمی ابوظبی نیز نشان میدهد سهم بخشهای غیرنفتی در اقتصاد این امارت بهطور مستمر در حال افزایش است. بر اساس دادههای منتشرشده توسط مرکز آمار ابوظبی سهم بخشهای غیرنفتی در برخی دورهها به بیش از نیمی از تولید ناخالص داخلی ابوظبی رسیده است.
ADNOC؛ غول نفتی که موتور صنعتیسازی شد
یکی از مهمترین ویژگیهای مدل توسعه امارات، استفاده از درآمدها و شرکتهای نفتی برای تامین مالی صنعتیسازی است. در مرکز این راهبرد، شرکت ملی نفت ابوظبی یعنی ADNOC قرار دارد. با وجود اینکه در بسیاری از کشورهای نفتی، شرکتهای انرژی صرفاً استخراجکننده و صادرکننده نفت هستند، اما ADNOC در امارات به ابزار اصلی توسعه صنعتی تبدیل شده است.
به گزارش «رویترز»، آدنوک (ADNOC) طی سالهای اخیر سرمایهگذاری سنگینی در صنایع پاییندستی، پتروشیمی، LNG، زنجیره تامین صنعتی و پروژههای تولیدی انجام داده است. این شرکت برای دوره ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۸ حدود ۲۰۰ میلیارد درهم پروژه جدید تعریف کرده که بخش بزرگی از آن به صنایع پاییندستی و تولید داخلی اختصاص دارد.
هدف این پروژهها تنها صادرات نفت نیست، بلکه ایجاد اکوسیستم صنعتی کامل شامل فولاد، مواد شیمیایی، تجهیزات صنعتی، قطعات مهندسی و صنایع وابسته است. در این راستا منطقه الرویس در ابوظبی اکنون به یکی از مهمترین مراکز صنعتی خاورمیانه تبدیل شده است. منطقهای که امارات تلاش میکند آن را به قطب جهانی صنایع انرژیمحور و پتروشیمی پیشرفته تبدیل کند.
توسعه صنایع پیشرفته و فناوریمحور
نقطه تمایز مدل صنعتی امارات با بسیاری از اقتصادهای نفتی منطقه، تمرکز جدی بر فناوریهای پیشرفته است. دولت امارات طی سالهای اخیر سرمایهگذاری گستردهای در هوش مصنوعی، اتوماسیون صنعتی، رباتیک، دادههای بزرگ و تحول دیجیتال انجام داده است. بسیاری از سیاستگذاران این کشور معتقدند آینده صنعت بدون فناوریهای پیشرفته ممکن نیست.
امارات تلاش میکند در حوزههایی مانند تولید هوشمند، کارخانههای مبتنی بر هوش مصنوعی (AI) و صنایع نسل چهارم به بازیگری جهانی تبدیل شود. در همین چارچوب، شرکت ADNOC همکاری گستردهای با شرکتهای فناوری و هوش مصنوعی آغاز کرده است. این شرکت پروژههایی در حوزه استفاده از هوش مصنوعی خودکار در اکتشاف، تولید و مدیریت انرژی اجرا کرده است.
همچنین امارات در حال توسعه صنایع مرتبط با خودروهای برقی، فناوری باتری، انرژی هیدروژنی و تولیدات پاک است. به گزارش «زاویه»، شرکت ROX در چارچوب برنامه «ساخت امارات» اعلام کرده است که قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ ظرفیت تولید ۳۰۰ هزار دستگاه خودرو مبتنی بر فناوریهای نوین را ایجاد کند. این پروژهها بخشی از راهبرد بزرگتر امارات برای ورود به صنایع پیشرفته جهانی محسوب میشوند.
سیاست «ساخت امارات» و بومیسازی تولید
یکی از محورهای کلیدی سیاست صنعتی امارات، برنامه «ساخت امارات» یا «Make it in the Emirates» است؛ طرحی که هدف آن تشویق تولید داخلی و کاهش وابستگی به واردات است. به گزارش وزارت صنعت امارات، این برنامه از طریق مشوقهای مالی، تسهیلات بانکی، قراردادهای دولتی و سیاستهای بومیسازی زنجیره تامین، شرکتهای داخلی و خارجی را به سرمایهگذاری صنعتی در امارات ترغیب میکند.
در این چارچوب، برنامه «ارزش افزوده داخلی» یا ICV نیز طراحی شده است؛ برنامهای که شرکتها را بر اساس میزان استفاده از تولید داخلی، اشتغال بومی و انتقال فناوری ارزیابی میکند. به گزارش وزارت صنعت امارات، شرکتهایی که امتیاز بالاتری در ICV کسب کنند، در مناقصههای دولتی و قراردادهای بزرگ شانس بیشتری خواهند داشت.
این سیاست شباهت زیادی به مدلهای صنعتیسازی شرق آسیا دارد؛ جایی که دولت از قدرت خرید عمومی برای ایجاد صنایع داخلی استفاده میکند.
نقش مناطق آزاد و لجستیک در جهش صنعتی
امارات شاید بدون زیرساختهای لجستیکی عظیم خود نمیتوانست چنین پروژه صنعتی بزرگی را پیش ببرد. بندر جبلعلی در دبی، منطقه آزاد جبلعلی (JAFZA)، بنادر ابوظبی و فجیره اکنون به ستون فقرات تجارت و صنعت این کشور تبدیل شدهاند. موقعیت جغرافیایی امارات باعث شده این کشور بتواند به بازارهای آسیا، آفریقا و اروپا دسترسی سریع داشته باشد.
علاوه بر این، دولت امارات میلیاردها دلار در توسعه خطوط ریلی، انبارهای هوشمند، کریدورهای حملونقل و زیرساختهای صادراتی سرمایهگذاری کرده است.
یکی از مهمترین پروژههای اخیر، توسعه خطوط انتقال نفت و زیرساختهای صادراتی خارج از تنگه هرمز است. به گزارش «رویترز»، امارات در حال تسریع پروژه خط لوله جدیدی است که ظرفیت صادرات نفت از بندر فجیره را افزایش میدهد و وابستگی کشور به تنگه هرمز را کاهش میدهد. این پروژه علاوه بر امنیت انرژی، برای صنایع پاییندستی و صادرات صنعتی امارات نیز اهمیت استراتژیک دارد.
سرمایهگذاری خارجی؛ موتور مکمل توسعه صنعتی
مدل صنعتی امارات بدون سرمایه خارجی قابل تصور نیست. ابوظبی و دبی طی سالهای اخیر با اصلاح قوانین مالکیت، ارائه معافیتهای مالیاتی، تسهیل ثبت شرکت و ایجاد مناطق آزاد تخصصی، تلاش کردهاند شرکتهای بینالمللی را جذب کنند. نتیجه این سیاستها حضور گسترده شرکتهای جهانی در حوزههای فناوری، هوافضا، انرژی، داروسازی، صنایع شیمیایی و تولید پیشرفته بوده است.
امارات همچنین در تلاش است خود را به مرکز منطقهای تولید و صادرات مجدد تبدیل کند؛ بهویژه در شرایطی که شرکتهای جهانی به دنبال تنوعبخشی زنجیره تامین پس از بحران کرونا و تنشهای ژئوپلیتیکی هستند.
انرژی پاک و صنعت سبز
یکی دیگر از ابعاد مهم توسعه صنعتی امارات، حرکت به سمت صنایع کمکربن و انرژی پاک است. با وجود آنکه امارات همچنان تولیدکننده بزرگ نفت است، اما بهطور همزمان سرمایهگذاری عظیمی در پروژههای انرژی خورشیدی، هیدروژن سبز و کاهش آلایندگی صنعتی انجام داده است.
سیاستگذاران امارات معتقدند آینده رقابت صنعتی جهان به شدت تحت تاثیر استانداردهای زیستمحیطی خواهد بود؛ بهویژه با اجرای قوانین جدید اروپا در زمینه کربن. به همین دلیل، بسیاری از پروژههای صنعتی جدید امارات با محور بهرهوری انرژی، دیجیتالیسازی و کاهش انتشار کربن طراحی میشوند.
چالشهای مدل صنعتی امارات
با وجود موفقیتهای چشمگیر، پروژه صنعتیسازی امارات با چالشهای مهمی نیز روبهرو است.نخستین چالش، وابستگی ادامهدار به درآمدهای نفتی است. هرچند سهم بخش غیرنفتی در اقتصاد افزایش یافته، اما بخش مهمی از سرمایهگذاریهای صنعتی همچنان از درآمدهای نفت و گاز تامین میشود.
دومین چالش، رقابت شدید منطقهای است. عربستان سعودی نیز اکنون پروژه صنعتی عظیمی را در قالب Vision 2030 دنبال میکند و تلاش دارد بخشی از سرمایهگذاریها و شرکتهای جهانی را به سمت خود جذب کند.
چالش دیگر، نیاز به نیروی انسانی متخصص است. صنایع پیشرفته بدون سرمایه انسانی آموزشدیده امکان رشد ندارند و امارات هنوز وابستگی زیادی به نیروی کار خارجی دارد.
همچنین تحولات ژئوپلیتیکی منطقه، بهویژه تنشهای مرتبط با تنگه هرمز، میتواند روی زنجیره تامین، صادرات و امنیت صنعتی امارات اثر بگذارد.
آیا امارات به قدرت صنعتی جدید خاورمیانه تبدیل میشود؟
آنچه امروز در امارات جریان دارد، صرفاً توسعه چند کارخانه یا افزایش صادرات نیست، بلکه تلاش برای خلق یک مدل اقتصادی جدید در جهان عرب است. این کشور اکنون میکوشد از مزیت نفت برای ساخت اقتصادی مبتنی بر فناوری، تولید و صادرات صنعتی استفاده کند؛ مدلی که شباهتهایی با تجربه کشورهای شرق آسیا دارد، هرچند در مقیاسی متفاوت.
امارات طی سالهای اخیر نشان داده که نگاهش به صنعت، صرفاً نگاه سنتی به تولید نیست. از دید رهبران این کشور، صنعت آینده با هوش مصنوعی، داده، لجستیک جهانی، انرژی پاک و زنجیرههای تامین پیشرفته تعریف میشود.
اگر پروژههایی مانند «Operation 300bn»، توسعه صنایع پیشرفته، بومیسازی زنجیره تامین و جذب فناوری جهانی ادامه پیدا کند، امارات میتواند در دهه آینده به یکی از مهمترین قطبهای صنعتی و فناوری خاورمیانه و حتی اقتصادهای نوظهور جهان تبدیل شود.
اما موفقیت نهایی این پروژه به یک سوال کلیدی وابسته است: آیا امارات میتواند پیش از کاهش تدریجی اهمیت نفت در اقتصاد جهانی، صنعتی رقابتی و پایدار بسازد یا نه؟ پاسخ این سوال، آینده اقتصاد این کشور و شاید بخشی از آینده اقتصادی خلیج فارس را تعیین خواهد کرد.
انتهای پیام/
